اگر تسمه تایم پاره شود چه اتفاقی میافتد؟
پیشرانه درونسوز خودروها همانند یک ارکستر سمفونیک بسیار پیچیده کار میکند که در آن هر قطعه مکانیکی باید در صدم ثانیه و در زمانبندی کاملاً دقیق به حرکت درآید. در این میان، تسمه تایم جایگاهی کلیدی دارد و بهعنوان رهبر این ارکستر مکانیکی عمل میکند. اگر این قطعه لاستیکی دچار آسیب، سائیدگی یا پارگی شود، تمام هماهنگی بخشهای حیاتی موتور در یک لحظه فرومیریزد. پارگی تسمه تایم یکی از نگرانکنندهترین اتفاقاتی است که میتواند در حین رانندگی رخ دهد زیرا در بسیاری از خودروهای مدرن، بروز این حادثه با آسیبهای شدید ساختاری، کج شدن قطعات داخلی موتور و تحمیل هزینههای سنگین تعمیرات همراه است.
وظیفه تسمه تایم چیست؟
برای درک اهمیت تسمه تایم، ابتدا باید نقش ارتباطی آن را در پیشرانه بشناسیم. موتور خودرو از دو بخش اصلی تشکیل شده است؛ بخش پایینی که شامل میللنگ و پیستونها است و بخش بالایی یا سرسیلندر که میلسوپاپ و سوپاپها در آن قرار دارند. وظیفه اصلی تسمه تایم، اتصال میللنگ به میلسوپاپ و هماهنگسازی چرخش آنها با یکدیگر است. به زبان سادهتر، وقتی پیستون درون سیلندر بالا و پایین میرود، سوپاپهای ورودی (هوا) و سوپاپهای خروجی (دود) باید در لحظاتی کاملاً مشخص باز و بسته شوند. تسمه تایم با دندانههای دقیق خود تضمین میکند که به ازای هر دو دور چرخش میللنگ، میلسوپاپ دقیقاً یک دور بچرخد. این هماهنگی باعث میشود که سوپاپها دقیقاً در نقطهای که پیستون در پایینترین وضعیت قرار دارد یا در حال پایین رفتن است باز شوند و هنگام بالا آمدن پیستون برای تراکم یا خروج دود، سوپاپ مربوطه در زمان مناسب بسته شود تا هیچ برخوردی میان تاج پیستون و ساق سوپاپ رخ ندهد.
اگر تسمه تایم پاره شود چه میشود؟
هنگامیکه تسمه تایم ناگهان پاره میشود، ارتباط مکانیکی بین میللنگ و میلسوپاپ قطع میشود. در این حالت، میلسوپاپ از حرکت بازایستاده و تمامی سوپاپها در همان وضعیتی که قرار داشتند (برخی باز، برخی نیمهباز و برخی بسته) قفل میشوند اما میللنگ به دلیل اینرسی حرکتی و چرخش چرخهای خودرو، همچنان با سرعت بالا به چرخیدن ادامه میدهد و پیستونها با سرعت هزاران دور در دقیقه به سمت بالا حرکت میکنند. عواقب این اتفاق کاملاً به نوع طراحی موتور خودرو بستگی دارد. از این لحاظ، موتورها به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
موتورهای غیرتداخلی یا تراکم پایین
در این پیشرانهها که معمولاً در خودروهای قدیمیتر با نسبت تراکم پایینتر دیده میشوند، محفظه احتراق فضای خالی زیادی دارد. وقتی پیستون به بالاترین نقطه ممکن (نقطه مرگ بالا) میرسد، حتی اگر سوپاپها بهطور کامل باز و پایین مانده باشند، هیچ تماس و برخوردی بین پیستون و سوپاپ رخ نمیدهد. در این نوع موتورها، پاره شدن تسمه تایم تنها باعث خاموش شدن ناگهانی خودرو میشود و هیچ آسیب مکانیکی داخلی به بار نمیآورد؛ راننده کافی است خودرو را متوقف کرده و با نصب یک تسمه تایم جدید به راه خود ادامه دهد. به این موتورها در اصلاح فنی غیرتداخلی گفته میشود.
موتورهای تداخلی یا تراکم بالا
در موتورهای مدرن و جدیدتر، برای دستیابی به قدرت بیشتر، بازدهی بالاتر و آلایندگی کمتر، نسبت تراکم موتور را افزایش میدهند. این کار با کوچکتر کردن محفظه احتراق انجام میشود. در این پیشرانهها، فضای حرکتی پیستون و سوپاپها دارای همپوشانی یا تداخل است؛ یعنی پیستون و سوپاپ هر دو وارد یک محدوده فضایی مشترک میشوند اما به لطف تسمه تایم، هرگز در یک زمان واحد در آن نقطه حضور ندارند. وقتی تسمه تایم در این موتورها پاره میشود، پیستون با سرعت زیادی بالا آمده و به سوپاپهایی که باز ماندهاند برخورد میکند. این برخورد شدید باعث کج شدن یا شکستن سوپاپها، آسیب به تاج پیستون، ترک خوردن سرسیلندر و حتی کج شدن شاتونها میشود.
اگر تسمه تایم پراید پاره شود چه میشود؟
وضعیت پراید در مواجهه با پارگی تسمه تایم، به سال ساخت و نوع پیشرانه روی آن بستگی دارد. در پرایدهای قدیمیتر (مدلهای کاربراتوری و انژکتوریهای طرح قدیم با موتور استاندارد B3)، طراحی پیشرانه از نوع غیرتداخلی و با تراکم پایین بود. به همین دلیل، یکی از مزایای معروف پرایدهای قدیمی این بود که در صورت پارگی تسمه تایم در هر سرعتی، هیچ آسیبی به قطعات داخلی موتور وارد نمیشد. خودرو تنها خاموش میشد و راننده میتوانست با تعویض تسمه در محل یا تعمیرگاه، بدون نیاز به باز کردن سرسیلندر، ماشین را روشن کند.
اما از اوایل دهه ۹۰ شمسی و با اجباری شدن استانداردهای آلایندگی یورو ۴، گروه سایپا پیشرانه پراید را ارتقا داده و موتور موسوم به HP108 و سپس M13 یورو ۴ را روی این خودرو نصب کرد. در این موتور ارتقاءیافته، برای افزایش توان و کاهش مصرف سوخت، نسبت تراکم موتور افزایش یافت و طراحی سرسیلندر و پیستونها تغییر کرد؛ بنابراین، در پرایدهای مدل 1393 به بعد که به موتور یورو ۴ مجهز شدند، پاره شدن تسمه تایم دیگر بیخطر نیست و با پارگی تسمه، احتمال برخورد پیستون با سوپاپها وجود دارد که میتواند منجر به کج شدن سوپاپها و تحمیلی هزینههای باز کردن سرسیلندر و تعمیر اساسی شود.
آگه تسمه تایم کوییک و تیبا پاره شود چه میشود؟
خودروهای خانواده تیبا، ساینا و کوییک همگی به پیشرانه ۱.۵ لیتری با کد M15 مجهز هستند. موتور M15 درواقع بر پایه همان موتور پراید اما با حجم بیشتر، نسبت تراکم بالاتر و طراحی متفاوت سرسیلندر و پیستونها توسعه یافته است. به دلیل تراکم بالاتر و تداخلی بودن طراحی محفظه احتراق در موتور M15، پاره شدن تسمه تایم در خودروهای تیبا، ساینا و کوییک بهصورت حتمی منجر به برخورد شدید پیستون با سوپاپها میشود. در صورت وقوع این حادثه در این خودروها، سوپاپها کج شده و در مواردی ممکن است تاج پیستون نیز دچار شکستگی یا خط و خش شدید شود؛ بنابراین، مالکان این خودروها نباید به حساب شباهت پایه موتور M15 با پرایدهای قدیمی، خطرات پارگی تسمه تایم را نادیده بگیرند.
اگر تسمه تایم پژو پاره شود چه میشود؟
تمام خودروهای خانواده پژو و ایرانخودرو، شامل پژو ۴۰۵، پژو ۲۰۶ (در تمامی تیپها)، پژو پارس، سمند و دنا (با موتورهای XU7، TU5، TU3 و EF7) موتورهای با تراکم بالا و کاملاً تداخلی دارند. در این پیشرانهها، فضای بین پیستون در نقطه مرگ بالا و سوپاپ در حالت کاملاً باز، بسیار اندک است. اگر تسمه تایم در هر یک از این خودروها پاره شود یا حتی چند دندانه رد کند (از تایم خارج شود)، پیستونها به سوپاپهای باز برخورد میکنند. این برخورد باعث کج شدن آنی سوپاپها، تخریب کامل سرسیلندر، سوراخ شدن پیستون و در دورهای بالا و حتی کج شدن شاتونها میشود. شدت خسارت در موتورهایی مانند TU5 و EF7 به دلیل ۱۶ سوپاپ بودن و پیچیدگیهای فنی سرسیلندر، بهمراتب بالاتر است و گاهی مالک را مجبور به تعویض کامل مجموعه سرسیلندر میکند.
زمان مناسب تعویض تسمه تایم
با توجه به خسارات سنگینی که پارگی تسمه تایم به بار میآورد، تعویض بهموقع این قطعه بسیار اهمیت دارد. برای زمان تعویض تسمه تایم دو شاخص یعنی مسافت و زمان مطرح است. بهطورکلی برای اکثر خودروها، بازه کیلومتری استاندارد برای تعویض تسمه تایم بین ۵۰ هزار تا ۶۰ هزار کیلومتر کارکرد است اما نکته بسیار مهمی که بسیاری از رانندگان نادیده میگیرند، طول عمر زمانی تسمه است. حتی اگر خودرویی در طول سه تا چهار سال فقط ۱۰ هزار کیلومتر کار کرده باشد، بافت لاستیکی تسمه تایم به دلیل مجاورت با هوا، تغییرات دما و کشش مداوم، دچار فرسودگی، خشکی و ترکخوردگی میشود؛ بنابراین، عمر مفید زمانی تسمه تایم حداکثر بین سه تا پنج سال است و پسازاین مدت، حتی در صورت پایین بودن کیلومتر کارکرد، باید حتماً تعویض شود. علاوه بر این، توصیه میشود در هر بار تعویض تسمه تایم، مجموعه بلبرینگ و هرزگردها نیز بررسی و در صورت نیاز تعویض شوند زیرا خرابی و قفل شدن بلبرینگ تایم میتواند منجر به داغ شدن، ساییدگی و درنهایت پارگی ناگهانی تسمه تایم نو شود.
