دلایل علائم خرابی فن خودرو
مایع خنککننده درون موتور وظیفه جذب گرمای شدید ناشی از احتراق را بر عهده دارد و برای انجام این کار، باید بهطور دائم خنک شود که این کار توسط رادیاتور انجام میشود. هنگامیکه خودرو با سرعت بالا در جاده حرکت میکند، جریان هوای طبیعی ناشی از حرکت، بهراحتی رادیاتور را خنک میکند اما در ترافیکهای سنگین، توقفهای طولانی پشت چراغ قرمز یا هنگامیکه خودرو درجا کار میکند، این جریان هوا وجود ندارد و به همین دلیل، خودرو به فن نیاز دارد تا زمانی که جریان هوا وجود ندارد، حرارت رادیاتور را دفع کند. در ادامه قصد داریم بهطور کامل با این قطعه مهم در خودرو و دلایل خرابی آن آشنا شویم.
فن خودرو چیست و چه وظیفهای دارد؟
فن خودرو وظیفه حیاتی دمیدن یا مکش هوا از میان پرههای رادیاتور را بر عهده دارد تا دمای مایع خنککننده موتور در محدوده بهینه و استاندارد حفظ شود. هنگامیکه خودرو با سرعت بالا در جاده حرکت میکند، جریان هوای عبوری از جلوپنجره بهتنهایی برای خنک کردن آب رادیاتور کفایت میکند اما با کاهش سرعت، توقف در ترافیک یا درجا کار کردن موتور، این جریان هوا متوقف شده و دمای آب بهسرعت افزایش میابد. در چنین شرایطی، سنسور دما یا ECU با ارسال فرمان الکتریکی، فن را وارد مدار میکند تا با ایجاد جریان هوای مصنوعی از سوی پروانهها، گرما از رادیاتور به بیرون رانده و آب داخل رادیاتور خنک شود.

انواع فن خودرو
سیستمهای خنککننده در طول تاریخ خودرو مسیر طولانی را پیمودهاند و از پروانههای مکانیکی متصل به میللنگ تا فنهای الکترونیکی هوشمند امروزی پیشرفت کردهاند. در نسلهای قدیمیتر، پروانه فن بهطور مستقیم یا از طریق تسمه به پولی میللنگ یا واترپمپ وصل بود و با روشن شدن موتور، با همان دور میللنگ میچرخید. این سیستم هرچند ساده بود اما بخشی از توان موتور را مصرف میکرد درحالیکه در دورهای پایین موتور کارایی کمی داشت و در دورهای بالا صدای زیادی تولید میکرد. با پیشرفت تکنولوژی، این سیستمهای مکانیکی تقریباً بهطور کامل منسوخ شدند و جای خود را به فنهای برقی دادند که مستقل از دور موتور و بر اساس فرمان الکتریکی عمل میکنند. خود فنهای برقی نیز در طول تاریخ پیشرفت کردند که در ادامه بیشتر با آنها آشنا میشویم.
پروانه مکانیکی
در این طراحی سنتی و قدیمی، پروانه فن مستقیماً به محور میللنگ یا پولی واترپمپ متصل بود و با چرخش پیشرانه، پروانهها نیز میچرخیدند. امروزه به دلیل تلفات انرژی بالا، عدم توانایی در کنترل دقیق دور فن متناسب با نیاز موتور و ایجاد سروصدای آزاردهنده، این نوع فنها عملاً در خودروهای سواری مدرن منسوخ شدهاند و تنها در موارد خاصی مانند برخی خودروهای آفرود سنگین قدیمی یا کامیونهای بزرگ دیده میشوند.
فن برقی نسل اول (تکدور)
با پیشرفت فناوری، فنهای برقی جایگزین مدلهای مکانیکی شدند. نسل اول این فنها سیستم بسیار سادهای داشتند و اساساً یک موتور الکتریکی ساده بود که بهمحض رسیدن آب رادیاتور به دمای مشخص (مثلاً ۹۲ درجه)، با حداکثر توان روشن و پس از افت دما خاموش میشد. این فنها اما به دلیل شوک الکتریکی لحظهای به سیستم برق خودرو و نوسانات دمایی شدید کارکرد بهینهای نداشتند.
فن برقی نسل دوم (دودور)
برای رفع نوسانات دمایی، فنهای دو دور توسعه یافتند. در این سیستم، فن با کمک مقاومتهای سرامیکی یا رلههای دوگانه، در ترافیکهای عادی با دور کند کار میکرد تا سروصدا و مصرف برق کاهش یابد و بهمحض افزایش شدید دما یا روشن شدن کولر، به دور تند سوئیچ میکرد. این نوع فن سالها در اکثر خودروها استفاده شد و امروزه نیز خودروهای ایرانی هنوز از همین نوع فن استفاده میکنند.
فن الکترونیکی هوشمند
پیشرفتهترین نسل فنهای برقی امروزی فاقد دور ثابت هستند و توسط واحد کنترل الکترونیکی موتور (ECU) مدیریت میشوند. در این نسل، با کمک ماژولهای PWM، سرعت چرخش پروانه فن بر اساس صدم درجه تغییرات دمایی بهصورت مداوم تنظیم میشود تا موتور همیشه در پایدارترین محدوده حرارتی ممکن کار کند و راندمان سیستم خنککننده به حداکثر برسد.

چرا فن بعضی خودروها جلوی رادیاتور و بعضی پشت رادیاتور نصب میشود؟
محل قرارگیری فن نسبت به رادیاتور یکی از چالشهای مهندسی آیرودینامیک و طراحی محفظه موتور است. فنهایی که در پشت رادیاتور (سمت موتور) نصب میشوند، درواقع هوا را از میان پرههای رادیاتور به سمت داخل محفظه موتور مکش میکنند؛ این حالت به دلیل بهرهگیری از فضای آزاد پشت رادیاتور و جریان طبیعی هوای حین حرکت خودرو، راندمان بالاتری دارد و ازآنجاییکه جلوی رادیاتور کاملاً باز است، خنککنندگی بهتر صورت میگیرد. در مقابل، فنهایی که در جلوی رادیاتور (سمت جلوپنجره) قرار میگیرند، وظیفه دمیدن هوا به درون رادیاتور را بر عهده دارند که معمولاً در خودروهایی با فضای بسیار محدود در محفظه موتور یا در خودروهای سنگین به کار گرفته میشود. از نظر مهندسی، حالت مکش یا همان نصب فن در پشت رادیاتور به دلیل تداخل کمتر با جریان هوای عبوری حین حرکت خودرو و توزیع یکنواختتر مکش روی سطح رادیاتور، گزینه بهینهتری در خودروهای سواری مدرن محسوب میشود.

چرا بعضی خودروها دو فن و بعضی یک فن دارند؟
تعداد فنهای بهکاررفته در سیستم خنککننده خودرو به عوامل مختلفی ازجمله فضای موجود در محفظه موتور، نوع طراحی رادیاتور و نیاز سیستم تهویه مطبوع بستگی دارد. برخی خودروها مانند پژو ۲۰۶ با داشتن یک فن بزرگ قدرتمند میتوانند تبادل حرارت رادیاتور را بهخوبی مدیریت کنند، درحالیکه برخی دیگر از خودروها حتی در کلاس اقتصادی مانند پراید از سیستم دو فن استفاده میکنند. دلیل اصلی استفاده از دو فن در این خودروها، وجود کندانسور کولر در جلوی رادیاتور آب و مدیریت بهتر بار حرارتی ناشی از سیستم تهویه مطبوع در هوای گرم است؛ همچنین در خودروهایی که فضای پشت رادیاتور محدود است، طراحان بهجای استفاده از یک فن بزرگ حجیم، از دو فن کوچکتر استفاده میکنند تا پوشش بهتری بر روی سطح تبادل حرارت ایجاد شود و جریان هوا در شرایط ترافیکی سنگین با بالاترین راندمان ایجاد شود.

دلایل خرابی فن خودرو
فن خودرو مجموعهای از قطعات مکانیکی و الکترونیکی است که در محیطی پر از گردوغبار، لرزشهای شدید و نوسانات حرارتی بالا کار میکنند و بنابراین به دلایل مختلفی میتواند دچار مشکل شود.
سوختن موتور فن
موتور فن شامل سیمپیچهای مسی و زغالهایی است که در اثر کارکرد طولانیمدت، استهلاک مکانیکی پیدا میکنند. اگر بلبرینگهای داخلی موتور فن دچار خشکی شوند، سیمپیچ داخلی موتور داغ شده و میسوزد که به از کار افتادن کامل فن منجر میشود.
خرابی فشنگی آب یا سنسور دمای مایع خنککننده
سنسور دما یا همان فشنگی آب، مغز متفکر اعلام وضعیت حرارت به شمار میرود. اگر این سنسور اطلاعات غلط به ECU ارسال کند یا دچار قطعی داخلی شود، سیگنال روشن شدن فن صادر نشده و با وجود بالا رفتن دمای آب، فن هیچ واکنشی نشان نداده و موتور جوش میآورد.

خرابی رلهها و فیوزها
جریان الکتریکی موردنیاز برای راهاندازی دور تند فن بسیار بالا است. اگر فیوز مربوطه بسوزد یا رلههای انتقال جریان به دلیل کیفیت پایین ذوب شوند و اتصالی کنند، برق به موتور فن نمیرسد. همچنین پوسیدگی یا قطع شدن سیمکشیهای اطراف رادیاتور بر اثر حرارت مداوم از دلایل رایج کار نکردن فن است.
خرابی مقاومت سرامیکی دور کند
در فنهای دو دور، مقاومت سرامیکی وظیفه کاهش ولتاژ برای چرخش فن با دور کند را بر عهده دارد. با گذشت زمان و تنشهای حرارتی، این مقاومت میسوزد؛ درنتیجه فن دور کند را از دست داده و فقط در دمای بسیار بالا با دور تند کار میکند.
پرفروش
پرفروشپرطرفدار این هفته
پرفروشپرطرفدار این هفته