یاتاقان زدن یعنی چه؟ + دلایل و راههای جلوگیری
پیشرانه خودرو مجموعه پیچیدهای از قطعات فلزی دقیق است که با سرعتهای بسیار بالا در مجاورت یکدیگر حرکت و انرژی حاصل از احتراق سوخت را به نیروی حرکتی تبدیل میکنند. در میان تمام آسیبها و خرابیهای مکانیکی که ممکن است برای یک موتور رخ دهد، پدیده یاتاقان زدن بدون شک یکی از سنگینترین آسیبهای ممکن محسوب میشود. رخ دادن این پدیده معمولاً با صدای کوبش شدید از درون موتور همراه است و در کوتاهترین زمان ممکن میتواند پیشرانه را بهطور کامل از کار بیندازد. یاتاقان زدن تنها یک خرابی ساده جزئی نیست بلکه مشکلی زنجیرهای است که معمولاً قطعات کلیدی و گرانقیمت مانند میللنگ، شاتونها و بلوک موتور را هم نابود میکند و مالک خودرو را با هزینههای سنگین تعمیر اساسی یا تعویض کامل پیشرانه مواجه میسازد. برای درک بهتر این چالش بزرگ فنی، باید ابتدا با ماهیت این قطعه کوچک اما حیاتی و مکانیسم رخ دادن این آسیب آشنا شویم.
یاتاقان چیست و چه وظیفهای دارد؟
یاتاقان یک ورق فلزی نیمدایرهای و بسیار دقیق است که نقش بالشتک یا رابط روانکار را میان قطعات فلزی متحرک و ثابت موتور ایفا میکند. اصلیترین محلهای قرارگیری یاتاقانها در پیشرانه، بین میللنگ و بلوک موتور (یاتاقان ثابت) و همچنین بین میللنگ و دسته شاتون (یاتاقان متحرک) است. میللنگ خودرو با سرعتهای چند هزار دور در دقیقه دوران میکند و پیستونها نیز با فشار حاصل از احتراق، شاتونها را با نیروی عظیمی به پایین میرانند. اگر میللنگ بهصورت مستقیم با فلز شاتون یا بلوک موتور در تماس باشد، اصطکاک شدید میان دو قطعه فلزی سخت باعث ذوب شدن، ساییدگی شدید و جام کردن موتور در چند ثانیه خواهد شد. یاتاقانها دقیقاً برای جلوگیری از این تماس مستقیم طراحی شدهاند.
این قطعات معمولاً از چند لایه آلیاژ مختلف شامل فولاد، برنز، آلومینیوم، مس و لایههای بسیار نرمی از قلع یا سرب ساخته میشوند. وظیفه حیاتی یاتاقان این است که با همکاری روغن موتور، یک فاصله هیدرودینامیکی میکرومتری ایجاد کند. روغن موتور تحت فشار حاصل از اویلپمپ وارد سوراخهای مجاری میللنگ شده و دقیقاً در فضای میکرومتری بین سطح میللنگ و سطح داخلی یاتاقان تزریق میشود. این لایه باریک روغن، درواقع میللنگ را شناور میکند بهطوریکه میللنگ در زمان کارکرد موتور عملاً روی لایهای از روغن شناور است و هیچ تماس مستقیم فلز با فلز رخ نمیدهد. همچنین لایه نرم رویی یاتاقان ذرات میکروسکوپی آلودگی را درون خود جذب میکند تا به سطح صیقلی و سخت میللنگ خط و خشی وارد نشود.
یاتاقان زدن یعنی چه؟
اصطلاح یاتاقان زدن زمانی به کار میرود که لایه روانکار و محفظه شناوری روغن بین میللنگ و یاتاقان به هر دلیلی از بین برود و تماس مستقیم، خشک و شدید فلز با فلز رخ دهد. وقتی لایه روغن حذف میشود، اصطکاک مابین سطح داخلی یاتاقان و سطح محور میللنگ بهسرعت دمای نقطه تماس را به چند صد درجه سانتیگراد میرساند. در این وضعیت، لایه نرم آلیاژی روی یاتاقان ذوب میشود، فرم هندسی آن تغییر شکل داده، خط و خشهای عمیقی روی آن ایجاد شده و کنده میشود. با نابودی لایه نرم، یاتاقان دچار تغییر ابعاد و لقی شدید میشود یا در موارد حادتر، بر اثر حرارت شدید به محور میللنگ میچسبد. وقتی یاتاقان تغییر شکل میدهد و لقی آن از حد مجاز خارج میشود، شاتون در هر ضربه احتراق با کوبش شدید به محور میللنگ برخورد میکند که حاصل آن صدای بسیار شدیدی از داخل موتور است. درصورتیکه راننده بلافاصله با شنیدن این صدا خودرو را خاموش نکند، حرارت و چرخش میللنگ به گیرپاژ موتور، خرد شدن شاتون، سوراخ شدن بلوک موتور و نابودی کامل پیشرانه میانجامد.
چرا موتور یاتاقان میزند؟
اصلیترین و ریشهایترین علت یاتاقان زدن موتور، اختلال در روند روغنرسانی و عدم تشکیل لایه روغن محافظ است و عوامل متعددی میتوانند زمینهساز این آسیب بزرگ باشند.
کمبود روغن یا خرابی اویل پمپ
دلیل اصلی یاتاقان زدن موتور، کمبود روغن موتور یا افت شدید فشار روغن است. وقتی حجم روغن موجود در کارتل خودرو از حد استاندارد کمتر شود، یا اویلپمپ ضعیف یا خراب شود، فشار لازم برای فرستادن روغن به مجاری تنگ میللنگ تأمین نمیشود. بدون فشار کافی، روغن به یاتاقان نرسیده و خشک کار کردن قطعات آغاز میشود.
روغن بیکیفیت یا عدم تعویض بهموقع روغن
کیفیت نامناسب، استفاده از روغن غیراستاندارد یا عدم تعویض بهموقع روغن موتور یکی دیگر از عوامل یاتاقان زدن است. روغن موتوری که بیشازحد کار کرده باشد، ویسکوزیته و قوام خود را از دست میدهد و پایداری لایه محافظ آن تحت فشار بار سنگین موتور گسیخته میشود. همچنین روغنهای بیکیفیت توان تحمل دمای بالای موتور را ندارند و لایه روانکار آنها از هم میپاشد.
آلودگی روغن و گرفتگی فیلتر
ورود برادههای فلزی، ذرات گردوغبار، تشکیل لجن روغن یا استفاده از فیلتر روغن نامرغوب باعث میشود ذرات سخت همراه روغن وارد فاصله بسیار باریک بین یاتاقان و میللنگ شوند. این آلودگیها خطوط عمیقی روی سطح نرم یاتاقان ایجاد کرده، مجاری روغنرسانی را مسدود میسازند و نهایتاً باعث یاتاقان زدن میشوند.
داغ کردن موتور یا جوش آوردن
افزایش غیرطبیعی و بیشازحد دمای پیشرانه باعث رقیق شدن بیشازحد روغن شده و مقاومت فیلم روانکار را کاملاً از بین میبرد. علاوه بر این، حرارت فوقالعاده بالا انبساط غیرعادی قطعات فلزی را به همراه دارد که فاصله میکرومتری استاندارد بین یاتاقان و میللنگ را به هم میزند و به چسبیدن و ذوب شدن یاتاقان میانجامد.
فشار آوردن شدید به موتور
رانندگی پرفشار و طولانیمدت در محدوده ردلاین یا فشار آوردن شدید به پدال گاز در دورهای بسیار پایین (دنده مرده)، ضربات سهمگینی به پیستونها و شاتونها وارد میسازد. این فشار ناگهانی، روغن را از میان فاصله یاتاقان و میللنگ بیرون رانده و تماس مستقیم فلز با فلز را در دورهای بالا ایجاد میکند.
چگونه از یاتاقان زدن موتور جلوگیری کنیم؟
جلوگیری از یاتاقان زدن موتور نیازمند اقدامات خاص و دشواری و تنها با رعایت چند اصل ساده در نگهداری روزمره و سرویسهای دورهای خودرو میتوان بهطور کامل از بروز این هزینه سنگین جلوگیری کرد.
بررسی مداوم و منظم سطح روغن موتور
همواره سطح روغن موتور خودرو را توسط گیج روغن بررسی کنید. کم بودن سطح روغن حتی بهاندازه یک لیتر میتواند در پیچهای تند یا شتابگیریها باعث نرسیدن روغن به اویلپمپ و برای لحظاتی خشک کار کردن یاتاقانها شود.
استفاده از روغن موتور باکیفیت و مطابق با توصیه سازنده
همواره از روغنهای مطمئن با گرید ویسکوزیته و سطح کیفی (API) دقیقاً مطابق با دفترچه راهنمای خودرو استفاده کنید. از ریختن روغنهای رقیقتر یا غلیظتر از حد استاندارد جداً خودداری کنید.
تعویض بهموقع روغن و فیلتر روغن
روغن موتور و فیلتر روغن را دقیقاً سر زمان یا کیلومتر مشخصشده تعویض کنید. فیلتر روغن مرغوب مانع از ورود ذرات آلاینده به مجاری حساس یاتاقان میشود. حتماً با هر بار تعویض روغن، فیلتر روغن را هم عوض کنید.
توجه ویژه به چراغ هشدار فشار روغن
چراغ روغن روی صفحه آمپر نشاندهنده افت فشار سیستم روانکاری است. در صورت روشن شدن حتی یک لحظهای این چراغ در حالت درجا یا حین حرکت، باید بلافاصله خودرو را در مکانی امن خاموش کرده و تا بررسی دقیق علت، از روشن کردن مجدد آن خودداری کنید.
جلوگیری از داغ شدن و جوش آوردن موتور
اجزای مختلف سیستم خنککننده خودرو مثل رادیاتور، ترموستات و فن را همیشه بررسی کنید و از صحت عملکرد آن مطمئن شوید تا دمای موتور از حد نرمال بالاتر نرود زیرا حرارت بالا دشمن درجهیک لایه روغن روانکار است.
پرهیز از رفتارهای غلط با موتور
از فشار آوردن شدید به پدال گاز در دورهای بسیار پایین (دنده مرده) و همچنین رانندگی طولانی در ردلاین پرهیز کنید. همچنین پس از استارت سرد در فصل زمستان، چند ثانیه به موتور مهلت دهید تا روغن به تمام مجاری بالای سرسیلندر و یاتاقانها برسد و سپس حرکت کنید.
