اویل پمپ چیست؟ + علائم خرابی
پیشرانه درون‌سوز مجموعه‌ای متحرک از صدها قطعه فلزی ظریف و سخت است که با سرعت و دمای فوق‌العاده بالایی در کنار یکدیگر کار می‌کنند. در این میان، روغن موتور به‌عنوان شریان حیاتی پیشرانه، وظیفه کاهش اصطکاک، مهار حرارت و جلوگیری از تماس مستقیم فلز با فلز را بر عهده دارد اما روغن موتور به‌خودی‌خود توان حرکت در سراسر پیشرانه را ندارد و اگر ساکن بماند، قطعات متحرک در کسری از ثانیه‌ای دچار ساییدگی و ذوب‌شدگی خواهند شد. وظیفه به جریان انداختن این سیال حیاتی و ارسال آن با فشار مناسب به تمام مجاری باریک، یاتاقان‌ها، میل‌لنگ و میل‌سوپاپ‌ها بر عهده قطعه‌ای کلیدی به نام اویل پمپ یا پمپ روغن (oil pump) است. عملکرد صحیح اویل پمپ متضمن سلامت کامل موتور بوده و کوچک‌ترین اختلال در کارکرد آن می‌تواند به افت فشار روغن و درنهایت یاتاقان زدن یا جام کردن پیشرانه منجر شود.
اویل پمپ چیست و چطور کار می‌کند؟
اویل پمپ قطعه‌ای مکانیکی است که معمولاً در قسمت پایینی بلوک سیلندر و داخل یا نزدیک به کارتل روغن نصب می‌شود. وظیفه اصلی این قطعه، مکش روغن از کف کارتل و پمپ کردن آن تحت فشار مشخص به تمامی مجاری روغن‌رسانی و قطعات حیاتی موتور است. نیروی محرکه اویل پمپ معمولاً مستقیماً از میل‌لنگ یا از طریق زنجیر، تسمه یا دنده‌های رابط تأمین می‌شود؛ به این معنی که با استارت خوردن و چرخش میل‌لنگ، اویل پمپ نیز بلافاصله شروع به کار می‌کند. فرآیند کارکرد اویل پمپ به این صورت است که ابتدا روغن موجود در کارتل از طریق یک توری فلزی به نام صافی اویل پمپ مکیده می‌شود تا ذرات درشت و آلاینده‌های اولیه فیلتر شوند. سپس سیال وارد محفظه داخلی پمپ شده و توسط مکانیزم چرخ‌دنده‌ها یا روتورها فشرده می‌شود. پس از افزایش فشار، روغن از طریق فیلتر اصلی به سمت مجاری اصلی روغن در بلوک سیلندر و سرسیلندر هدایت می‌شود. این روغن تحت فشار وارد فاصله خالی بین یاتاقان‌ها و میل‌لنگ، دیواره سیلندرها، میل‌سوپاپ‌ها و استکان تایپیت‌ها شده و پس از روانکاری و خنک‌کاری قطعات، دوباره به دلیل نیروی جاذبه به کف کارتل بازمی‌گردد تا این چرخه به‌صورت مداوم تکرار شود. همچنین برای جلوگیری از افزایش بیش‌ازحد فشار روغن در دورهای بالای موتور، یک سوپاپ اطمینان فشار در اویل پمپ تعبیه شده است که فشار اضافی را تخلیه می‌کند.
انواع اویل پمپ
اویل پمپ‌ها بر اساس ساختار مکانیکی و نحوه ایجاد فشار به انواع متفاوتی تقسیم می‌شوند که هرکدام در نسل‌های مختلف خودروها به کار گرفته شده‌اند.
اویل پمپ دنده‌ای
این نوع پمپ از دو چرخ‌دنده تشکیل شده است که درون یک پوسته دقیق قرار دارند. با چرخش دنده‌ها، روغن از فضای بین دندانه‌ها و پوسته مکیده شده و به سمت خروجی هدایت می‌شود. پمپ‌های دنده‌ای به دلیل ساختار ساده و دوام بالا، در بسیاری از پیشرانه‌های قدیمی‌تر مورداستفاده قرار گرفته‌اند.
اویل پمپ روتوری
در این ساختار، یک روتور داخلی با دندانه‌های بیرونی درون یک روتور خارجی قرار گرفته است. تعداد دندانه‌های روتور خارجی همیشه یک عدد بیشتر از روتور داخلی است. با چرخش روتورها، فضای خالی بین آن‌ها تغییر حجم داده و باعث مکش و فشرده‌سازی روغن می‌شود. این پمپ‌ها بازدهی بالاتر و جریان یکنواخت‌تری ایجاد می‌کنند.
اویل پمپ پره‌ای
این نوع پمپ دارای یک روتور خارج از مرکز است که پره‌های متحرک روی آن قرار دارند. با چرخش روتور، پره‌ها تحت تأثیر نیروی گریز از مرکز به دیواره پوسته چسبیده و حجمی از روغن را محبوس و فشرده می‌سازند. پمپ‌های تیغه‌ای بیشتر در خودروهای مدرن، پیشرانه‌های پرقدرت و مدرن که نیازمند کنترل دبی متغیر روغن هستند، استفاده می‌شوند.
اویل پمپ دبی ثابت و دبی متغیر
اویل پمپ‌ها از نظر نحوه مدیریت دبی و حجم خروجی روغن هم به دو دسته کلی دبی ثابت و دبی متغیر تقسیم می‌شوند؛ در اویل پمپ دبی ثابت، حجم روغن پمپ‌شده مستقیماً تابع دور موتور است و با افزایش دور پیشرانه، حجم خروجی روغن افزایش می‌یابد که در دورهای بالا برای جلوگیری از آسیب به مدار، روغن اضافی توسط سوپاپ اطمینان به کارتل بازگردانده می‌شود درحالی‌که در اویل پمپ دبی متغیر، جابه‌جایی حجمی پمپ بر اساس بار، دما و دور موتور توسط ECU یا مکانیزم‌های هیدرولیکی تغییر می‌کند تا فشار روغن همیشه در بهینه‌ترین حالت نگه‌داشته شود و توان تلف‌شده موتور کاهش یابد. اویل پمپ‌های دنده‌ای و روتوری ساختار دبی ثابت دارند اما پمپ‌های تیغه‌ای یا پره‌ای به دلیل قابلیت تغییر زاویه یا جابه‌جایی روتور داخلی، از نوع دبی متغیر بوده و در خودروهای مدرن توربوشارژ به کار گرفته می‌شوند.
علائم خرابی اویل پمپ
خرابی اویل پمپ به معنای قطع یا افت شدید جریان روانکاری موتور است و شناسایی سریع نشانه‌های آن می‌تواند مانع از نابودی کامل پیشرانه شود.
روشن شدن چراغ روغن
واضح‌ترین و نخستین نشانه افت فشار یا خرابی اویل پمپ، روشن شدن چراغ قرمزرنگ روغن روی صفحه آمپر است. روشن شدن این چراغ هشدار می‌دهد که فشار روغن از حد ایمن پایین‌تر آمده و باید فوراً خودرو متوقف شود.
صدای غیرعادی سوپاپ‌ها و استکان تایپیت‌ها
استکان تایپیت‌ها برای کارکرد بی‌صدا وابسته به فشار مستقیم روغن هستند. هنگام افت فشار اویل پمپ، اولین قطعاتی که دچار کمبود روغن می‌شوند سوپاپ‌ها هستند که باعث ایجاد صدای چق‌چق یا جیرجیر متناوب از بخش بالای سرسیلندر می‌شود.
افزایش غیرطبیعی دمای موتور
روغن نقش مهمی در خنک‌کاری قطعات داخلی موتور ایفا می‌کند. ضعف اویل پمپ باعث افزایش اصطکاک قطعات متحرک شده و درنتیجه دمای کلی پیشرانه به‌سرعت بالا می‌رود.
شنیده شدن صدای ناله یا سوت از اویل پمپ
خرابی چرخ‌دنده‌ها، روتورها یا بلبرینگ داخلی اویل پمپ باعث ایجاد صدای ناله یا سوت در قسمت پایینی موتور می‌شود که با گاز دادن خودرو شدت آن تغییر می‌کند.
دلایل خرابی اویل پمپ
اویل پمپ قطعه‌ای نسبتاً مقاوم است که به‌راحتی خراب نمی‌شود اما عوامل مختلفی می‌توانند سلامت و طول عمر مفید آن را به خطر بیندازند.
استفاده از روغن موتور بی‌کیفیت یا نامناسب
روغن‌های بی‌کیفیت یا روغنی که ویسکوزیته آن با استاندارد موتور مطابقت ندارد، فشار زیادی به مکانیزم داخلی اویل پمپ وارد کرده و باعث فرسایش زودهنگام چرخ‌دنده‌ها می‌شود.
عدم تعویض به‌موقع روغن و فیلتر
به تعویق انداختن تعویض روغن باعث تشکیل لجن سیاه و رسوبات سنگین در کارتل می‌شود. این ذرات به داخل اویل پمپ مکیده شده و باعث مسدود شدن توری یا خط و خش افتادن روی پوسته داخلی پمپ می‌شوند.
گرفتگی صافی اویل پمپ
کثیفی‌های موجود در کارتل یا براده‌های فلزی می‌توانند توری ورودی اویل پمپ را مسدود کنند. این انسداد باعث فشار آمدن به پمپ می‌شود و درنتیجه نمی‌تواند روغن کافی مکش کند.
خرابی سوپاپ اطمینان فشار
سوپاپ تنظیم فشار درون اویل پمپ ممکن است بر اثر تجمع رسوبات در حالت باز یا بسته گیر کند. اگر سوپاپ در حالت باز گیر کند، فشار روغن به‌شدت افت خواهد کرد و اگر در حالت بسته گیر کند، فشار بیش‌ازحد باعث آسیب به فیلتر و آب‌بندی‌ها می‌شود.
