اگر روغن موتور را اصلا عوض نکنیم چه میشود؟
در میان تمامی سیالاتی در بخشهای مختلف خودرو جریان دارند، روغن موتور بدون تردید حیاتیترین سیال برای بقای پیشرانه به شمار میرود. عملکرد صحیح و طول عمر یک موتور درونسوز وابستگی مستقیمی به کیفیت آن حیات فنی دارد. پیشرانه خودرو مجموعهای پیچیده از قطعات فلزی متحرک است که با سرعتهای بسیار بالا و در فواصل میکروسکوپی نسبت به یکدیگر حرکت میکنند. روغن موتور وظیفه دارد با ایجاد یک لایه محافظ و لغزنده میان این قطعات، اصطکاک و سایش مستقیم فلز با فلز را به حداقل ممکن برساند. وظایف روغن موتور اما به روانکاری ساده ختم نمیشود؛ این سیال حیاتی بهعنوان یک عامل خنککننده هم عمل میکند و حرارت شدید حاصل از احتراق در بخشهای زیرین پیستون و سرسیلندر را جذب کرده و به کارتر منتقل میکند. علاوه بر این، روغن موتور وظیفه پاکسازی قطعات داخلی از برادههای فلزی، دوده، رسوبات کربنی و ضربهگیری ضربات شلاقی قطعات متحرک را نیز به عهده دارد.
چرا باید روغن موتور را عوض کرد؟
بسیاری از رانندگان بر این باورند که اگر سطح روغن موتور کاهش پیدا نکند، نیازی به تعویض آن نیست اما این تصور کاملاً اشتباهی است. روغن موتور یک ترکیب شیمیایی پیچیده شامل پایه روغنی و افزودنیهای متعدد مانند مواد ضدسایش، پاککنندهها، مواد ضد اکسیداسیون و اصلاحکنندههای گرانروی است. با کارکرد موتور، این قطعه در معرض حرارت شدید، فشار بالا، گازهای سمی حاصل از احتراق و ذرات میکروسکوپی فلز قرار میگیرد. در اثر این عوامل، ترکیب شیمیایی روغن بهمرور زمان شکسته شده و خصوصیات اولیه خود را از دست میدهد. یکی از اصلیترین دلایل تعویض روغن، افت شدید گرانروی یا ویسکوزیته آن است. روغن در اثر حرارت مداوم و اکسیداسیون، خاصیت چسبندگی و لغزندگی خود را از دست داده و روانکاری مؤثر قطعات غیرممکن میشود. از سوی دیگر، افزودنیهای پاککننده موجود در روغن ظرفیت مشخصی دارند؛ این مواد پس از مدتی از دوده و ناخالصی اشباع میشوند و دیگر توانایی معلق نگهداشتن ذرات را ندارند. در این حالت، ناخالصیها شروع به تهنشین شدن در مجاری موتور میکنند؛ بنابراین، تعویض بهموقع روغن نهفقط به خاطر جایگزینی مایع، بلکه برای تزریق مجدد افزودنیهای شیمیایی تازه و خروج آلودگیهای معلق از درون موتور ضروری است.
اگر روغن موتور را اصلا عوض نکنیم چه میشود؟
اگر تعویض روغن موتور را کاملا نادیده بگیرید، پیشرانه خودرو وارد یک مسیر تخریب گامبهگام و بازگشتناپذیر میشود. در مراحل اولیه، روغن تحلیل رفته و شروع به تبخیر شدن میکند. با تبخیر بخشهای سبکتر روغن، مایع باقیمانده غلیظتر شده و رنگ آن از طلایی یا قهوهای روشن به مشکی کاملا قیرگون تغییر مییابد. در این مرحله، روغن بهجای روانکاری، مانند یک خمیر داغ و چسبناک عمل کرده و حرکت قطعات متحرک را سنگینتر میکند. با گذشت زمان و عدم تعویض روغن، تغییرات شیمیایی شدیدتری رخ میدهد. روغن تحت حرارت مداوم به مادهای قیرمانند و ژلهای تبدیل میشود که در اصطلاح فنی به آن لجن سیاه میگویند. این لجن چسبناک تمام کارهای خنککاری و روانکاری را متوقف کرده و تمامی منافذ و مجاری باریک روغن در سرسیلندر و بلوک موتور را مسدود میکند. با مسدود شدن مجاری، قطعاتی که در بالاترین نقطه موتور قرار دارند، مانند میلسوپاپ و انگشتیهای سوپاپ، کاملاً خشک کار کرده و فرسایش شدید فلزی آغاز میشود. درنهایت، اصطکاک و حرارت ناشی از کارکرد خشک قطعات بهقدری بالا میرود که قطعات فلزی ذوب شده، به یکدیگر میچسبند و موتور بهطور کامل قفل میکند که در اصطلاح به آن جام کردن موتور میگویند.
آسیبهای عوض نکردن روغن به موتور
نادیده گرفتن تعویض روغن، خسارات سنگین و زنجیرهای به بخشهای اصلی پیشرانه وارد میکند که تعمیر آنها مستلزم باز شدن کامل موتور و هزینههای سرسامآور است.
سایش شدید و کچل شدن میلسوپاپ و انگشتیها
بخش بالایی سرسیلندر اولین جایی است که در صورت خرابی یا غلظت بالای روغن آسیب میبیند. میلسوپاپ و انگشتیها برای باز و بسته کردن سوپاپها نیاز به جریان دائمی و تحتفشار روغن دارند. وقتی روغن کارکرد خود را از دست میدهد یا مجاری آن مسدود میشود، تماس فلز با فلز در بادامکها رخ داده و لایه سخت روی آنها ساییده میشود. این امر باعث ایجاد صدای شدید تیکتیک، افت توان موتور و درنهایت خرابی کامل سرسیلندر میشود.
خرابی رینگ پیستون و دیواره سیلندر
پیستونها با سرعت بالا درون سیلندر در حال رفت و برگشت هستند و رینگهای پیستون وظیفه آببندی این مسیر را دارند. روغن سالم یک لایه نازک میکروسکوپی روی دیواره سیلندر ایجاد میکند تا رینگها روی آن بلغزند. در صورت عدم تعویض روغن، این لایه شکل نخواهد گرفت و اصطکاک شدید باعث خط افتادن روی دیواره سیلندر و سایش رینگها میشود. آسیب به این بخش موجب ورود روغن به محفظه احتراق، روغنسوزی شدید، کم شدن دائم روغن و خروج دود آبی از اگزوز میشود.
ذوب شدن یاتاقانها و شاتون زدن
یاتاقانها ورقههای فلزی بسیار حساسی هستند که بین میللنگ و شاتونها قرار دارند و بار اصلی نیروهای احتراق را تحمل میکنند. روانکاری یاتاقانها توسط لایهای از روغن تحتفشار انجام میشود. اگر روغن کثیف و فاسد شود یا فشار آن به دلیل لجنگرفتگی افت کند، یاتاقانها مستقیماً با ژورنالهای میللنگ برخورد کرده و در اثر حرارت شدید ذوب میشوند. اصطلاح یاتاقان زدن به همین پدیده اشاره دارد که در صورت بیتوجهی به قفل شدن ناگهانی موتور یا شکستن شاتون و سوراخ شدن بلوک موتور میانجامد.
گرفتگی و سوختن اویلپمپ
پمپ روغن یا اویلپمپ، قلب تپنده سیستم روانکاری است که روغن را از کارتر کشیده و به تمام موتور میفرستد. وقتی روغن تبدیل به لجن سیاه شود، توری فیلتر اویلپمپ بهطور کامل توسط رسوبات مسدود میشود. این انسداد فشار شدیدی به پمپ وارد کرده و مانع از گردش روغن میشود. با از کار افتادن اویلپمپ، روغن به کل موتور نمیرسد و آسیب کلی به پیشرانه وارد میشود.
خرابی توربوشارژر در موتورهای توربو
در پیشرانههای مجهز به توربوشارژر، توربین توربو با دورهایی بیش از صد هزار دور در دقیقه میچرخد و محور آن کاملاً توسط روغن موتور خنک و روانکاری میشود. روغن کهنه و حاوی براده، مجاری بسیار باریک روغنرسانی به توربو را مسدود میکند. این اتفاق باعث داغ شدن شدید محور توربو، خرابی بلبرینگها، تاب برداشتن پرهها و درنهایت سوختن کامل مجموعه گرانقیمت توربوشارژر در کوتاهمدت خواهد شد.
زمان مناسب تعویض روغن
تعویض بهموقع روغن موتور به عوامل گوناگونی ازجمله نوع روغن مصرفی، تکنولوژی موتور، شرایط آبوهوایی و سبک رانندگی بستگی دارد. بهطورکلی، روغنهای موتور به سه دسته معدنی، نیمهسنتتیک و تمامسنتتیک تقسیم میشوند. روغنهای معدنی قدیمی معمولاً پیمایشی بین چهار هزار تا پنج هزار کیلومتر دارند درحالیکه روغنهای تمامسنتتیک مدرن میتوانند کارکردی بین هفت هزار تا ده هزار کیلومتر یا حتی بیشتر را پوشش دهند. بااینحال، تنها ملاک تعویض روغن، مسافت طیشده یا کیلومتر کارکرد خودرو نیست؛ فاکتور زمان نیز اهمیت بسیار بالایی دارد. حتی اگر خودرو در طول سال در پارکینگ متوقف باشد و مسافتی را طی نکند، روغن موتور در اثر تماس با اکسیژن هوا و رطوبت موجود در موتور دچار اکسیداسیون شده و خواص خود را از دست میدهد. ازاینرو، اکثر کارشناسان توصیه میکنند که روغن موتور حداکثر پس از ۶ ماه تا یک سال (حتی در صورت عدم رسیدن به کیلومتر تعیینشده) حتماً تعویض شود. همچنین رانندگی در شرایط سخت مانند ترافیکهای شدید شهری، درجا کار کردن طولانی موتور، رانندگی در جادههای کوهستانی یا مناطق پر از گردوغبار، استهلاک روغن را شتاب میبخشد و زمان تعویض آن را تا 30 درصد کاهش میدهد.
